Eten in de grensregio: een vruchtbare toekomst

Door Robbert van Tilborg

Van boomgaard tot appeltaart: er wordt in Vlaanderen en Nederland heel wat voedsel geproduceerd en genuttigd. Maar hoe toekomstbestendig zijn onze eetgewoonten? Interreg Vlaanderen-Nederland investeert in innovatieprojecten die werken aan een gezonde, duurzame en rendabele voedselindustrie.  

Toen de hertogen van Bourgondië omstreeks 1400 een groot deel van de Nederlanden regeerden, bestempelden zij met hun uitbundige levensstijl het hedendaagse Vlaams-Nederlandse grensgebied voorgoed tot regio van de levensgenieters. Anno 2017 worden inwoners van de Zuid-Nederlandse en Vlaamse provincies nog altijd geprezen om hun Bourgondische passie voor eten en drinken. Hoewel dit cliché de tand des tijds heeft doorstaan, is de voedselmarkt in bijna alle opzichten veranderd. De menselijke consumptiemachine is meegegroeid met landbouwinnovaties, industrialisatie, kolonisatie, wereldhandel en de opkomst van de verzorgingsstaat. De meest exotische kruiden komen vandaag uit Zaandam, tomaten uit Mexico. Bovendien kennen we van vrijwel al onze maaltijden en midnight-snacks de ingrediënten en voedingswaarden en weten we dat ze aan de algemene gezondheidsnormen voldoen. De Vlaams-Nederlandse keukenkastjes staan vol met smaakvolle wetenschap.

Voedselinnovatie in een EU van regio's

Toch bestaan er nog veel maatschappelijke vraagstukken met betrekking tot de voedselindustrie. Voedselzekerheid en verduurzaming van de voedselmarkt zijn belangrijke onderdelen van Horizon2020, het onderzoeks- en innovatieprogramma van de EU. We willen graag dat Europese voedselproducenten competitief zijn op de wereldmarkt, maar verwachten ook dat ze gezonde voeding produceren en oog hebben voor natuur en klimaat. Daarom financieren Europese fondsen onderzoek naar alle fases binnen de voedselproductieketen: van productie en verpakking tot afvalverwerking en bijproductwaardering. De Europese voedselmarkt kent verschillende gezichten in verschillende regio’s. Zo is in Vlaanderen en delen van Zuid-Nederland de glastuinbouw groot, maar staat de kweekvissector nog in de kinderschoenen. Door op regionaal niveau te investeren in innovatie hoopt de EU uitdagingen als overbevissing en klimaatverandering aan te gaan met oog voor de diverse sociaaleconomische structuren van haar regio’s.

Vanuit het hedendaagse hart van de Bourgondische Nederlanden investeert het Europese programma Interreg Vlaanderen-Nederland in innovatie binnen de regionale voedselmarkt. Sommige Interreg-projecten houden zich direct bezig met ons eten, anderen leveren op indirecte wijze een bijdrage. De projecten brengen producenten, kennisinstellingen en overheidsorganisaties van weerszijden van de grens bij elkaar om innovaties te ontwikkelen en door te voeren. Ze haken in op verschillende punten in de productieprocessen van een breed scala aan voedingsproducten. Zo wordt er gewerkt aan bodemverbeteraars, duurzaam gekweekte vis, bio-gebaseerd verpakkingsmateriaal en bij-vriendelijke fruitplantages.   

Uitdagingen en innovatie in de Vlaams-Nederlandse grensregio

Een van de sectoren die Interreg Vlaanderen-Nederland ondersteunt is de aquacultuursector. De visteelt in Europa stagneert en ook in de grensregio hebben ondernemers moeite om staande te blijven in een zeer competitieve wereldmarkt. In de periode van 2009 tot 2014 onderzocht het project ‘AquaVlan’ daarom hoe de regionale visteelt uitgebreid en verduurzaamd kon worden. De partners ontwikkelden een systeem waarbij restenergie van de glastuinbouw gebruikt kon worden voor het verwarmen van kweekbassins. Investeringen in onderzoeksinfrastructuur hebben geleid tot de duurzame kweek van twee vissoorten, de Omegabaars en de Yellow Tail Kingfish, evenals een optimalisatie van de teelt van zilte groenten en zeekraal. Sinds 2016 zet ‘AquaVlan2’ de trend voort. Dit project ontwikkelt bijvoorbeeld een alternatief voor vismeel, waardoor visvoederbedrijven minder afhankelijk worden van de sterk fluctuerende vismeelprijs.

In een andere sector zijn Vlaanderen en Nederland koplopers: de insectenteelt. Insecten kunnen afvalstromen omzetten in waardevolle voedingsstoffen, zoals proteïnen en vetten. Ze hebben weinig ruimte nodig en produceren bovendien geen broeikasgassen. Het zijn daarmee de ideale partners in de zoektocht naar een duurzamere en toekomstbestendige voedselindustrie. Aangezien niet alle EU-lidstaten weg zijn van het idee van insectenconsumptie, vindt Interreg-project ‘Entomospeed’ het belangrijk dat Vlaanderen en Nederland elkaar in deze sector versterken. Door de markten aan elkaar te verbinden en de verschillende wetgevingen naast elkaar te leggen wordt de afzetmarkt voor toekomstige producten vergroot. ‘Entomospeed’ ontwikkelt een centraal infoloket voor betrokken bedrijven en begeleidt hen bij hun zoektocht naar een afzetmarkt.

Hoewel de kweekvis- en insectensector relatief weinig fysieke ruimte nodig zullen hebben, blijft het Vlaams-Nederlandse landschap toch gekenmerkt door haar groene vergezichten met melkkoeien en fruitboomgaarden. Maar ook tradities evolueren. De landbouwproductie per hectare nam de afgelopen decennia enorm toe, ten gevolge waarvan de bodemkwaliteit is gekelderd. Interreg-project ‘Leve(n) de Bodem’ moedigt daarom een transitie aan in het denken en doen van landbouwondernemers. Het project verbindt Vlaamse en Nederlandse ondernemers en kenniscentra om via onderzoek en experimenten tot een optimalisatie van de bodemgezondheid te komen. Dit is onder anderen relevant voor de vele Nederlandse en Vlaamse fruitboomgaardhouders. Die krijgen er binnenkort bovendien een handige tool bij: het project ‘Intelligenter fruit telen’ ontwikkelt een online instrument waarmee fruittelers kaartgegevens van eigen percelen kunnen raadplegen met informatie over bijvoorbeeld gewasontwikkeling, fruitproductie, ziektedetectie, bodemstructuur, of het bodemvochtgehalte. Voor die optimale fruitteelt is de aanwezigheid van een gezonde bijenpopulatie wel cruciaal. ‘Meer natuur voor pittig fruit’ is een project dat daarom telers stimuleert om naast honingbijen ook wilde bijen aan te trekken. Inmiddels zijn meer dan 100 telers bij deze missie betrokken en ontstaat er meer dan 500 hectare aan bij-vriendelijk gebied. Dankzij ´Growing a Green Future´ kunnen de vruchten in de toekomst bovendien de markt op in bio-gebaseerde en lokaal geproduceerde verpakkingen.

Water- en voedselverspilling

Ook externe veranderingen oefenen druk uit op de regionale landbouwsector. Door klimaatverandering kampen veel boeren met verdrogingsproblematiek. ‘F2AGRI’ zet zich daarom in om industrieel gezuiverd afvalwater ter beschikking te stellen voor akkers van land- en tuinbouwers. Een grote bierbrouwerij en een groenteverwerkend bedrijf koppelen hun afvalwater aan een verdeelsysteem en irrigatienetwerk. Dit levert zeker 120 landbouwers, verenigd in een coöperatie, zuiver water op in droge tijden. Naast het verminderen van waterverspilling is ook een minimalisering van voedselverspilling een Europees doel voor 2020. Het project ‘Triple F: Food from Food’ ontwikkelt een overzicht van vraag en aanbod met betrekking tot het hergebruiken van reststromen uit de consumptie. Zo kunnen onbenutte wortels, bieten en aardappelen in Nederland en prei, tomaten en witlof in België een herbestemming vinden door gedroogd, gevroren of verhit te worden. De 80 tot 100 kiloton preiresten die jaarlijks op het veld blijven liggen na het oogsten zitten boordevol inuline, zwavelcomponenten, polyfenolen en eiwitten. Onder het mom van ‘afval bestaat niet’, kan die potentie straks ten volle benut worden.

Om ook in de toekomst te kunnen blijven genieten van hun eet- en drinkcultuur zullen de Bourgondiërs hun voedselmarkt constant moeten innoveren. De projecten binnen het programma van Interreg Vlaanderen-Nederland duwen de lokale voedselindustrie in de richting van de Europese ambities voor 2020 en daarna. Door nieuwe beroepen te ontwikkelen en bestaande sectoren te verfrissen kunnen we straks duurzamer en gezonder eten. Bovendien blijven producenten uit de grensregio door hun efficiënte en duurzame technieken onderscheidend in de wereldmarkt. Zo kan de rest van de wereld ook iets meepikken van het grensoverschrijdende, Bourgondische gedachtengoed.

Alle berichten

Robbert is Interreg Reporter bij Interreg Vlaanderen-Nederland namens Interreg Volunteer Youth, een onderdeel van het Europees Solidariteitskorps